The Color of Pomegranates เป็นหนังแนวอวองการ์ดปี 1969 จากโซเวียต-อาร์เมเนียที่ได้รับการยกย่องอย่างกว้างขวางจากผู้กำกับและนักวิจารณ์ทั่วโลกว่า เป็นหมุดหมายสำคัญในประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ และเป็นหนึ่งในภาพยนตร์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดตลอดกาล
สำหรับคนดูหนัง นี่ยังเป็นหนังที่ “ดูไม่รู้เรื่อง” หนักข้อที่สุดเรื่องหนึ่งด้วย ซึ่งเอาเข้าจริงแล้วก็ไม่ใช่ปฏิกิริยาเกินคาดเดา เพราะแม้ตัวหนังจะว่าด้วยชีวประวัติของ ซายัต-โนวา กวีและนักดนตรีพเนจรคนสำคัญของอาร์เมเนียยุคศตวรรษที่ 18 แต่ผู้กำกับ-เขียนบท เซอร์เกย์ ปาราจานอฟ ก็ไม่ได้ต้องการเล่าเรื่องแบบปกติธรรมดา …สิ่งที่เขาอยากทำคือ การถ่ายทอดชีวิตของกวีด้วย “กวีนิพนธ์ทางภาพ”
เทคนิคที่ปาราจานอฟใช้ มีคำเรียกว่า “Tableaux Vivants” หรือ “ภาพที่มีชีวิต” หมายถึงการใช้ภาพนิ่ง (ที่อาจมีการเคลื่อนไหวแค่เล็กน้อย) เพื่อจำลองสไตล์ของภาพจิตรกรรม โดยเขาได้แรงบันดาลใจจากภาพวาดโบราณของอาร์เมเนีย (Armenian Illuminated Manuscripts) และภาพเขียนย่อส่วนของเปอร์เซีย (Persian Miniatures) เป็นหลัก
เวลาดูหนังเรื่องนี้ เราจึงรู้สึกได้ว่ากล้องแทบไม่ได้ขยับเท่าไหร่ ตัวละครก็แทบไม่ค่อยพูดจาอะไรกันนัก จะมีก็แค่เสียงดนตรีและการขับร้องเป็นระยะ ขณะที่ตัวภาพจะถูกจัดวางอย่างประณีต และเต็มไปด้วยสัญลักษณ์ที่สื่อความหมายถึงวัฒนธรรมต่าง ๆ ของอาร์เมเนีย โดยโครงหลักของหนังเล่าชีวิตของซายัต-โนวา 8 ช่วงคือ วัยเด็ก, วัยหนุ่ม, ช่วงที่อยู่ในราชสำนัก, ในอาราม, ช่วงความฝัน, วัยชรา, ทูตแห่งความตาย และความตาย (ทั้งหมดนี้มีนักแสดงหญิงชื่อ โซฟิโก เชียวเรลี เป็นดาราหลักที่รับบทบาทถึง 6 ตัวละคร)
ปาราจานอฟทำหนังเรื่องนี้ในยุคที่โซเวียตมีการควบคุมศิลปะอย่างเข้มงวด ตอนแรกเขาตั้งชื่อมันว่า Sayat-Nova แต่เจ้าหน้าที่ไม่ยอม ด้วยเหตุผลว่าหนังลึกลับซับซ้อนเกินไป ไม่สามารถทำให้ชนชั้นแรงงานเข้าใจชีวิตกวีคนสำคัญของชาติได้ จึงบังคับให้เปลี่ยนชื่อเป็น The Color of Pomegranates (สีแห่งทับทิม) เพื่อลดความสำคัญในฐานะหนังชีวประวัติลงเสีย (แถมเวอร์ชั่นที่ฉายในรัสเซียตอนนั้นยังโดนเอามาตัดต่อใหม่ให้ “ดูง่ายขึ้น” ด้วย)
แต่แม้จะแก้ไขแล้ว หนังก็ยังถูกจำกัดการฉาย ร้ายกว่านั้นคือปาราจานอฟโดนรัฐตามเพ่งเล็ง และถึงขั้นถูกจำคุกในเวลาต่อมาด้วยข้อหาต่าง ๆ ซึ่งนักวิจารณ์มองว่า เป็นผลมาจากการที่เขาทำหนังขัดต่อแนวทาง “สัจนิยมสังคมนิยม” (Socialist Realism) ของรัฐบาลนั่นเอง
ในปี 2014 หนังเรื่องนี้ได้รับการบูรณะแบบดิจิทัล 4K โดย The Film Foundation ของ มาร์ติน สกอร์เซซี ร่วมกับสถาบันอื่น ๆ โดยใช้ฟิล์มต้นฉบับเวอร์ชันอาร์เมเนียที่สมบูรณ์ที่สุด ทำให้ในที่สุดโลกก็ได้เห็นความงดงามของสีสันและรายละเอียดที่ปาราจานอฟตั้งใจไว้แต่แรก
สกอร์เซซีบอกว่า “การได้ดูหนังของปาราจานอฟเหมือนกับการได้เปิดประตูเข้าสู่โลกแห่งความฝัน เขาไม่ได้ทำหนังที่เล่าเรื่อง แต่เขาทำหนังที่เกี่ยวกับความรู้สึกและจิตวิญญาณ”
One of cinema’s greatest masterpieces, Sergei Parajanov’s “The Color of Pomegranates,” a biography of Armenian troubadour Sayat Nova (King of Song) reveals the poet’s life more through his poetry than a conventional narration of important events in Sayat Nova’s life.
The poet is presented as he grows up, falls in love, enters a monastery, and dies, but these incidents are depicted in the context of images from Sergei Parajanov’s imagination and Sayat Nova’s poems–works that are seen and rarely heard.
Sofiko Chiaureli plays five roles, both male and female, and Sergei Parajanov writes, directs, edits, choreographs, and works on costumes, design, decor, and virtually every aspect of this one-of-a-kind work hailed as revolutionary by Mikhail Vartanov.