Documentary 101
ตอนที่ 14 : ใช้ AI ในสารคดีได้ไหม ได้แค่ไหน - มองในมุมกฎหมาย กรณีศึกษาสหรัฐอเมริกา
การพัฒนาของเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์หรือ AI มาถึงจุดที่เราใช้มันสร้างภาพเคลื่อนไหวซึ่งดูเนียนเข้าใกล้ฟุตเตจถ่ายผู้คนจริงเข้าไปทุกที จนไม่แปลกที่มันถูกมองว่าจะเป็นทางออกของการทำหนังในอนาคตอันใกล้ แต่อีกด้าน เราก็เห็นการถกเถียงกันอย่างดุเดือดถึงจริยธรรมในการใช้ AI ในหนัง ซึ่งแน่นอนว่า นี่จะเป็นประเด็นที่ยิ่งซับซ้อนยุ่งยากขึ้นไปอีก หากเราหมายถึงหนังสารคดี
ในช่วงเวลาที่ทุกอย่างยังฝุ่นตลบ ไม่มีความชัดเจนว่าตกลงคนทำหนังสารคดีสามารถสร้างฟุตเตจด้วย AI ได้ไหม จะโดนใครฟ้องไหม จะมีปัญหาอะไรตามมาหรือเปล่า สองนักกฎหมายคือ เดล เนลสัน กับ วิกตอเรีย โรซาเลส จากสำนักงานกฎหมาย Donaldson Callif Perez LLP ซึ่งมีความเชี่ยวชาญด้านกฎหมายเกี่ยวกับงานสร้างสรรค์โดยเฉพาะ ก็เขียนบทความ Legal FAQ: AI Tips for U.S. Documentary Filmmakers ขึ้นมาเป็นคู่มือแนะแนวเบื้องต้น ซึ่งแม้จะเป็นบริบทของวงการสารคดีอเมริกัน แต่เราคิดว่ามันเป็นหลักการที่น่าศึกษาดี จึงขอสรุป “3 เรื่องที่คนทำสารคดีควรคำนึงถึงในการใช้ AI” มาเล่าต่อ ดังนี้
1. ถ้าใช้ Generative AI ก็ให้เลือกใช้โมเดลตัวที่เทรนด้วยต้นฉบับที่มีลิขสิทธิ์ถูกต้อง
เรื่องนี้เป็นหนึ่งในหัวข้อที่ถกเถียงกันวุ่นวายที่สุดก็ว่าได้ ที่ผ่านมา บริษัทผู้พัฒนา AI ด้านการสร้างภาพหรือวิดีโอ เช่น OpenAI, Midjourney, DeviantArt ถูกฟ้องหลายคดี เพราะเจ้าของลิขสิทธิ์อ้างว่าบริษัทพวกนี้นำผลงานของพวกเขาไปใช้เทรนโมเดลของตน โดยไม่ขออนุญาตหรือจ่ายค่าตอบแทนเลย แต่บริษัทเหล่านี้ก็โต้แย้งว่า พวกเขามีสิทธิ์ใช้ภายใต้การคุ้มครองของหลัก fair use แถมล่าสุด ประธานาธิบดี โดนัลด์ ทรัมป์ ยังเพิ่งแสดงทัศนะว่า บริษัทผู้พัฒนา AI ไม่ควรต้องมาเสียค่าลิขสิทธิ์ยุบยิบมากมาย ขณะที่ศาลในสหรัฐฯ ก็ยังไม่มีคำตัดสินในเรื่องนี้ชัดเจน
ในภาวะที่ทุกอย่างยังคลุมเครืออยู่นี้ คนทำสารคดีจึงควรเลือกใช้โมเดล AI ที่ฝึกด้วยเนื้อหาที่ได้รับอนุญาตอย่างถูกต้องก่อน เพื่อลดความเสี่ยงที่เจ้าของลิขสิทธิ์จะมาเรียกร้องสิทธิ์ในภายหลัง
2. ถ้าในหนังมีส่วนที่สร้างด้วย AI คนทำหนังต้องรู้ไว้ว่า ส่วนนั้นจะไม่ได้รับความคุ้มครองลิขสิทธิ์
ในกฎหมายลิขสิทธิ์ (Copyright Act) ของสหรัฐฯ ระบุไว้ว่า งานที่จะจดลิขสิทธิ์ได้ ต้องมี “ผู้สร้างที่เป็นมนุษย์” ดังนั้น หากในสารคดีมีทั้งส่วนที่เป็นฟุตเตจจริงที่ตัวคนทำหนังถ่ายของจริงมา และส่วนที่ใช้ AI สร้างขึ้น ตามกฎหมายนี้ก็จะถือว่า ส่วนที่เป็น AI นั้นไม่ได้รับความคุ้มครองลิขสิทธิ์ ซึ่งนั่นหมายความว่าคนอื่นอาจนำส่วนนั้นไปใช้ซ้ำได้โดยไม่ผิดกฎหมาย
ภาพเจ้าปัญหาจากสารคดีเน็ทฟลิกซ์เรื่อง What Jennifer Did ที่คนดูจับโป๊ะได้ว่าใช้ AI สร้าง โดยดูจากความผิดเพี้ยนของมือทั้งสองข้าง แต่ทีมคนทำหนังปฏิเสธและยืนยันว่าเป็นภาพจริง
3. ใช้ AI จำลองภาพบุคคลที่มีตัวตนจริงได้ไหม : ขึ้นอยู่กับกฎหมายที่เกี่ยวข้อง
การเซ็ตฉากเพื่อสร้างเหตุการณ์และบุคคลในอดีตขึ้นใหม่ (reenactments) เป็นเทคนิคเล่าเรื่องที่สารคดีใช้กันมานาน แต่เมื่อ AI พัฒนาขึ้น ย่อมทำให้หลายคนเริ่มสนใจการใช้ AI ช่วยสร้างภาพเหล่านั้นแทนเพราะทั้งประหยัดและสะดวกกว่ามาก
สิ่งนี้จะเหมาะสมหรือไม่อย่างไรในด้านจริยธรรมสำหรับคนทำหนังสารคดีนั้น เป็นประเด็นที่ยังมีการถกเถียงกันกว้างขวาง ขณะที่ในด้านกฎหมาย แม้คำตอบจะคือ “ส่วนใหญ่แล้วทำได้” แต่ก็ยังมีกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้องและต้องนึกถึงอยู่ด้วย เช่น กฎหมาย “สิทธิในการเผยแพร่ภาพลักษณ์” (right of publicity) ซึ่งอาจจะจำกัดการใช้ภาพ เสียง หรือบุคลิกลักษณะของบุคคลจริง ไม่ว่าจะมีชีวิตอยู่หรือเสียชีวิตไปแล้ว โดยเฉพาะเมื่อถูกนำไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการค้า
อย่างไรก็ตาม กฎหมายของบางรัฐในสหรัฐฯ (เช่น แคลิฟอร์เนีย) อนุญาตให้คนทำหนังสร้างภาพจำลองบุคคลแบบดิจิทัลได้โดยไม่ต้องขออนุญาตเจ้าตัว หากเป็นกรณีที่เป็นประโยชน์สาธารณะ หรือมีวัตถุประสงค์ในการแสดงความคิดเห็น วิจารณ์ งานวิชาการ หรือเสียดสี
ส่วนในบริบทของประเทศไทย ขณะนี้ยังอยู่ในช่วงร่างหลักการกฎหมายการใช้ AI จึงยังไม่มีข้อกำหนดที่ชัดเจน แต่ในไทยก็มีกฎหมายอื่นที่เกี่ยวข้อง เช่น พรบ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (PDPA) ซึ่งคนทำสารคดีควรศึกษาทำความเข้าใจเช่นกัน
โครงการพัฒนาและเผยแพร่องค์ความรู้ด้านภาพยนตร์สารคดี
ได้รับการส่งเสริมจาก กองทุนส่งเสริมศิลปะร่วมสมัย สำนักงานศิลปวัฒนธรรมร่วมสมัย กระทรวงวัฒนธรรม
